کتاب روابط ایران و حماس
کتاب «روابط ایران و حماس؛ از مرج‌الزهور تا طوفان‌الاقصی» نوشته فاطمه الصمادی است. اسماء خواجه‌زاده این اثر را ترجمه کرده است. دکتر احمد رهدار نیز یادداشتی تحلیلی بر آن نوشته است.
این کتاب به یک پرسش کلیدی پاسخ می‌دهد: آیا رابطه حماس و ایران فقط بر اساس دشمنی مشترک با اسرائیل شکل گرفته است؟ یا واقعیتی عمیق‌تر در دل تاریخ دارد؟ نویسنده ماجرایی طولانی را روایت می‌کند. او از انتقادات آیت‌الله کاشانی آغاز می‌کند. سپس به انقلاب اسلامی می‌رسد. از بحران سوریه می‌گوید که این اتحاد را لرزاند. نقش قاسم سلیمانی را برای نجات آن بررسی می‌کند. در نهایت، طوفان‌الاقصی و ترور اسماعیل هنیه را تحلیل می‌کند.
محتوای کتاب از چه قرار است؟
رابطه ایران و حماس چگونه شکل گرفت؟ این رابطه در گذر بحران‌ها، اختلاف‌ها و دگرگونی‌های منطقه‌ای به یکی از مهم‌ترین معادلات خاورمیانه تبدیل شد. فاطمه الصمادی در این کتاب از ده‌ها گفت‌وگوی اختصاصی با چهره‌های کلیدی دو طرف استفاده کرده است. او مجموعه‌ای از نامه‌ها، صورت‌جلسات و اسناد کمتر دیده‌شده را نیز بررسی کرده است. نتیجه، روایتی مستند و چندلایه از این پیوند است.
مسیر روایت در کتاب
روایت کتاب از نخستین تماس‌های ایران و فلسطین در اواخر دوره قاجار آغاز می‌شود. سپس مناسبات پنهان و آشکار عصر پهلوی با اسرائیل را بررسی می‌کند. بعد به انقلاب اسلامی، ظهور حماس و فراز و فرود روابط تهران و رهبران مقاومت می‌رسد. سرانجام، طوفان‌الاقصی و ترور اسماعیل هنیه در تهران را تحلیل می‌کند.
رویدادهای کلیدی کتاب
نویسنده هشت صحنه مهم را برای درک این رابطه ترسیم می‌کند. این صحنه‌ها به خواننده کمک می‌کنند تا ابعاد پیچیده ماجرا را ببیند.
صحنه اول: مرج‌الزهور، زمستان ۱۹۹۲
اسرائیل ۴۱۵ نفر از رهبران فلسطینی حماس و جهاد اسلامی را به مرج‌الزهور در جنوب لبنان تبعید کرد. این دوران یک‌ساله سخت، فرصت‌های زیادی برای جنبش ایجاد کرد. هیئتی ایرانی به دیدار تبعیدی‌ها رفت و پیشنهاد کمک داد. دیدارهای دو طرف آن‌قدر ادامه یافت که این دوره به مهم‌ترین دوره اعتمادسازی میان حماس و جمهوری اسلامی تبدیل شد.
دوم: تهران، دوم می ۱۹۹۸
شیخ احمد یاسین به تهران سفر کرد و با استقبال گرم مواجه شد. رهبر انقلاب اسلامی، آیت‌الله خامنه‌ای، در محل اقامت خود با او ملاقات کرد. شیخ یاسین از حمایت ایران از قضیه فلسطین سپاسگزاری کرد. آیت‌الله خامنه‌ای نیز تأکید کرد که ایران هیچ‌گاه حکومت غاصب را به رسمیت نشناخته و نخواهد شناخت.
سوم: دانشگاه تهران، فوریه ۲۰۰۶
خالد مشعل در جمع پرشور دانشجویان دانشگاه تهران سخنرانی کرد. دانشجویان شعار «مرگ بر آمریکا» و «مرگ بر اسرائیل» سر دادند. مشعل گفت که ملت فلسطین سخن امام خمینی را به یاد دارد. او تأکید کرد که امت اسلام و رهبر و ملت ایران در پیروزی حماس شریک هستند.
چهارم: دانشگاه تهران، ۲۶ می ۲۰۰۸
صحنه‌ای بسیار پرشور بود. فریاد دانشجویان با اوج گرفتن صدای خالد مشعل بلندتر شد. مشعل گفت مقاومت از آمریکا وحشتی ندارد. او تأکید کرد که تهدیدهای آمریکا نسبت به ایران و کشورهای حامی فلسطین بر باد خواهد رفت.
پنجم: غزه، ۸ دسامبر ۲۰۱۲
خالد مشعل در مراسم بیست‌وپنجمین سالگرد تأسیس حماس، پرچم «انقلاب سوریه» را بالا برد. این موضع‌گیری مورد تحسین معارضان نظام سوریه قرار گرفت. اما جمهوری اسلامی آن را تغییر جهت حماس به محور دیگری دور از «محور مقاومت» قلمداد کرد.
ششم: تهران، ۴ می ۲۰۱۷
روزنامه «جمهوری اسلامی» در سرمقاله خود به خالد مشعل حمله کرد. این روزنامه او را متهم کرد که جنبش را به سمت سازش با اسرائیل سوق می‌دهد. سند مبنای سیاست‌های کلی اعلام‌شده توسط جنبش نیز در این بحث بررسی شد.
هفتم: تهران، ۶ ژانویه ۲۰۲۰
خیابان‌های تهران پر از جمعیتی بود که برای بدرقه پیکر سردار قاسم سلیمانی آمده بودند. اسماعیل هنیه، رئیس دفتر سیاسی حماس، در این مراسم سخنرانی کرد. او شهادت «شهید قدس» را به رهبر انقلاب، دولت و مردم ایران تسلیت گفت. هنیه تأکید کرد که سلیمانی همه زندگی خود را در پشتیبانی از مردم فلسطین صرف کرد.
هشتم: تهران، ۱ آگوست ۲۰۲۴
آیت‌الله علی خامنه‌ای در رأس هزاران تشییع‌کننده برای شهید اسماعیل هنیه حاضر شد. هنیه برای مراسم تحلیف رئیس‌جمهور ایران به تهران آمده بود. اما در تهران ترور شد. این حادثه فصلی تازه در روابط ایران و حماس گشود.
چرا این کتاب را بخوانیم؟
این کتاب، داستان یک اتحاد ساده و بی‌تنش نیست. این اثر روایتی است از هم‌گرایی و اختلاف. از اعتماد و تردید. از آرمان و مصلحت. مطالعه آن برای فهم یکی از پیچیده‌ترین مناسبات سیاسی معاصر ضروری است. نویسنده تلاش کرده تا جایی برای همه دیدگاه‌ها باز کند. او به سراغ منابع دست اول رفته است. از اسناد تاریخی آرشیو وزارت امور خارجه ایران استفاده کرده است. روزنامه‌های دوره قاجار و پهلوی را بررسی کرده است. منابع فارسی، عربی و انگلیسی را نیز دیده است.
درباره محدودیت‌های کتاب
نویسنده تلاش کرد تا شهادت خالد مشعل را نیز به صورت کتبی یا در قالب مصاحبه دریافت کند. اما به دلایل متعدد این امر ممکن نشد. همچنین او امیدوار بود که کتاب شامل رابطه ایران با جنبش جهاد اسلامی نیز باشد. این موضوع را با دکتر رمضان عبدالله، دبیرکل سابق جنبش، مطرح کرد. اما او معتقد بود هنوز زمان آن نرسیده که جنبش جهاد اسلامی درباره این موضوع اظهار نظر کند.
کتاب «روابط ایران و حماس» مناسب چه کسانی است؟
پژوهشگران و دانشجویان علوم سیاسی، تاریخ و روابط بین‌الملل
علاقه‌مندان به مسائل فلسطین، حماس و جبهه مقاومت
کسانی که می‌خواهند سیاست خارجی ایران را در قبال مسأله فلسطین بشناسند
مخاطبانی که به دنبال روایت‌های مستند و اسناد کمتر دیده‌شده از خاورمیانه هستند