قاسم به روایت مرتضی سرهنگی

هم لذت‌بخش و هم آموزنده

نویسنده این یادداشت، خود را نه متخصص ادبیات می‌داند و نه صاحب‌نظر در زندگینامه‌نویسی ادبی؛ بلکه خواننده‌ای علاقه‌مند است که از منظر تجربه زیسته‌ی خواندن، به ادبیات و تاریخ نزدیک شده است. نگاهی که از دل شیفتگی می‌آید، نه از جایگاه داوری دانشگاهی. در تاریخ و به‌ویژه تاریخ شفاهی، همچنان در حال آموختنم. از همین منظر، دو ویژگی مهم کتاب «قاسم به روایت مرتضی سرهنگی» را برجسته می‌کند؛ ویژگی‌هایی که خواندن این اثر را برای بنده هم لذت‌بخش و هم آموزنده کرده‌اند.

کتابی با هویت چندساحتی

نخستین نکته‌ای که این اثر را متمایز می‌کند، ماهیت چندلایه و چندساحتی آن است. کتاب از حیاط تاریخ عبور می‌کند؛ جایی که نویسنده با رویکردی مستند، به گردآوری شواهد، منابع، نقد و گزینش اطلاعات می‌پردازد و اصول روش تحقیق تاریخی را به‌دقت رعایت می‌کند. به‌ویژه در بخش‌های مربوط به تاریخ معاصر، بهره‌گیری گسترده از مصاحبه‌های تاریخ شفاهی، به متن عمق و اعتبار می‌بخشد.

از حیاط تاریخ تا باغ ادبیات

اما این مسیر به تاریخ محدود نمی‌ماند. اثر، پس از عبور از راهروهای معاصریت، در باغ ادبیات به ثمر می‌نشیند؛ جایی که داده‌های تاریخی، در قالبی خواندنی، زنده و روایت‌محور جان می‌گیرند و از خشکی گزارش فاصله می‌گیرند.

زندگینامه‌ای فراتر از قالب‌های رایج

در ظاهر یک زندگینامه است، اما به یک قالب واحد محدود نمی‌شود. این اثر، از یک‌سو زندگینامه‌ای دیگرنوشت است و از سوی دیگر، به اصول زندگینامه‌نویسی مستند وفادار مانده است. در عین حال، رگه‌هایی از زندگی‌نامه خودنوشت نیز در متن دیده می‌شود؛ نشانه‌هایی از حضور مستقیم صدا، تجربه و زیست قهرمان روایت که به کتاب صمیمیت و صداقت بیشتری می‌بخشد.

بازسازی لحن حاج قاسم در روایت اول‌شخص

از نگاه این خواننده، دومین و شاید اثرگذارترین ویژگی کتاب، زبان روایت است. کتاب به‌صورت کامل با زاویه دید اول‌شخص تدوین، تألیف و منتشر شده است. انتخاب روایت اول‌شخص در زندگینامه‌های مستند، به‌تنهایی امری تازه یا تضمین‌کننده تأثیرگذاری نیست؛ اما ارزش واقعی زبان این اثر، در مسیری است که گروه مؤلفان برای رسیدن به این لحن طی کرده‌اند.

صدای واقعی راوی

برای دستیابی به این زبان، نویسندگان به آثار صوتی، تصویری و مکتوب شهید قاسم سلیمانی مراجعه کرده‌اند و کوشیده‌اند ویژگی‌های بیانی، ساختار گفتار و لحن شخصی او را بازسازی کنند. تلاشی که هدف آن، نه تقلید صوری، بلکه نزدیک شدن به صدای واقعی راوی بوده است.

حفظ لحن حاج‌قاسم

مرتضی سرهنگی در مقدمه کتاب، به‌روشنی به این رویکرد اشاره می‌کند؛ آنجا که می‌نویسد: «در متن کتاب تلاش شده لحن حاج قاسم حفظ شود و برخی روایت‌ها، از جمله ماجرای حاج یونس در کربلای ۵، مستقیماً از گفتار شهید سلیمانی در فیلم‌ها پیاده شده و تنها پیرایش جزئی برای روان‌تر شدن متن صورت گرفته است. همچنین در استفاده از سخنرانی‌ها، با حذف تکرارها و اصلاحات حداقلی، متن برای خواندن مناسب‌تر شده؛ اصلاحی که طبیعی و حتی ضروری است.»

روایتی روان، مستند و پیوسته

برآیند این رویکرد، شکل‌گیری کتابی است که حاصل پنج سال پژوهش مستمر است؛ اثری با زبانی روان و تأثیرگذار، متنی مستند و متکی بر اسناد، مدارک و مصاحبه‌های میدانی. روایت زندگی شهید قاسم سلیمانی از دوران کودکی تا لحظه شهادت، در قالب ۲۸ فصل سامان یافته و توانسته است تصویری پیوسته، باورپذیر و انسانی از این شخصیت تاریخی ارائه دهد.

یادداشتی از غلامرضا عزیزی (منبع)